VĂN HOÁ - NGHỆ THUẬT

Khôi phục di tích nhà tù Bà Rá - Hành trình dài và khó

BP - Tại Đại hội lần thứ XI, nhiệm kỳ 2015-2020, đảng bộ thị xã Phước Long đã xác định một nhiệm vụ quan trọng phải tiến hành ngay trong năm 2016 là xúc tiến việc khôi phục lại di tích lịch sử Nhà tù Bà Rá - nơi thực dân Pháp đã giam cầm nhiều nhà cách mạng, trong đó có nữ tướng Nguyễn Thị Định. Đây là một địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống yêu nước, cách mạng cho cán bộ, đảng viên và nhân dân không chỉ ở thị xã Phước Long nên dù khó đến mấy cũng phải khôi phục.

Cây khế tại di tích vườn cây lưu niệm bà Nguyễn Thị Định hằng năm vẫn đơm hoa kết trái

Hành trình tìm tư liệu

Anh Lê Thanh Sơn, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng ban Tuyên giáo Thị ủy Phước Long là người được Ban Thường vụ Thị ủy giao nhiệm vụ trực tiếp đi liên hệ các địa chỉ, nhân chứng có thể cung cấp được các thông tin, tư liệu liên quan đến Nhà tù Bà Rá. Đầu mối thông tin mà anh chọn là Trung tâm Lưu trữ quốc gia 2. Tại đây, anh được đưa vào phòng đọc với một kho tư liệu khổng lồ. Không có tiếng Pháp nên bước đầu, cứ tài liệu nào có chữ Bà Rá thì anh sao chụp lại. Sau nhiều ngày tìm kiếm, anh Sơn đã tìm được 32 cuốn tư liệu liên quan đến Nhà tù Bà Rá hoặc quận Bà Rá, mỗi cuốn dày từ 500-600 trang, tài liệu hoàn toàn bằng tiếng Pháp. Bước tiếp theo, anh tham mưu Thị ủy hợp đồng với Trung tâm Lưu trữ quốc gia 2 để dịch những tài liệu này. Hiện Thị ủy Phước Long đã nhận được 290 trang tài liệu dịch sang tiếng Việt và 1 sơ đồ về bố trí Nhà tù Bà Rá. Trung tâm vẫn đang tiếp tục hỗ trợ tìm kiếm các tài liệu liên quan.

Cái khó của việc sưu tầm tư liệu - theo anh Sơn là do Nhà tù Bà Rá được xây dựng ở vị trí hiểm trở nên ngay cả người Pháp thời đó cũng không chụp được những hình ảnh về nhà tù này trong quá trình xây dựng. Cho đến nay, anh chưa sưu tầm được bất cứ hình ảnh nào liên quan đến nhà tù.

Tìm kiếm trên thực địa khu vực được cho là nền móng của Nhà tù Bà Rá và khu trung tâm hành chính quận Bà Rá, nay thuộc khu phố Bình Giang 1, phường Sơn Giang, thị xã Phước Long thì chỉ còn một số viên đá, bờ móng bằng đá nằm trong phạm vi quản lý của các hộ dân. Bà Sáu Khuyên - người đang sống tại khu vực miếu Bà cho biết: Trước đây, cha mẹ bà từng gỡ đá làm tường thành nhà tù để xây bể chứa nước của gia đình. Ngoài ra, tại Phước Long không còn một nhân chứng nào về Nhà tù Bà Rá còn sống.

Hiện trên địa bàn thị xã Phước Long có di tích Vườn cây lưu niệm bà Nguyễn Thị Định, được UBND tỉnh ra Quyết định số 3143/QĐ-UBND xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh ngày 12-12-2014. Di tích ghi dấu giai đoạn bà Nguyễn Thị Định bị cầm tù tại Nhà tù Bà Rá. Trong những tháng ngày ở đây, bà tham gia lao động ở trại canh nông và đã trồng một số cây khế, vú sữa, ổi... Tuy nhiên do không được bảo quản, chăm sóc, một số cây bị chết và một số bị bứng đi nơi khác. Hiện chỉ còn lại hai cây khế và hai cây vú sữa. Hai cây khế nằm ở phía tây, còn hai cây vú sữa nằm ở phía đông khu đất rộng 0,9 ha. Cho đến nay, hai cây khế và hai cây vú sữa đã hơn 60 năm tuổi, thân cây to, tán lá xum xuê, đường kính thân gần 1m, tán rộng khoảng 20m, hằng năm vẫn đơm hoa kết trái. Hiện thị xã Phước Long đã tham mưu với tỉnh quy hoạch mở rộng khu vực này lên 5,37 ha để trùng tu, tôn tạo ngang tầm với khu di tích.

Sẽ tổ chức hội thảo khoa học về nhà tù Bà Rá trong tháng 6

Đó là quyết tâm chính trị rất cao của Ban Thường vụ Thị ủy Phước Long. Thời điểm này, Thị ủy Phước Long đã giao cơ quan chuyên môn hợp đồng với các giáo sư, tiến sĩ Khoa Lịch sử thuộc Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh để thiết kế chương trình và thực hiện hội thảo khoa học về Nhà tù Bà Rá. Các giáo sư, tiến sĩ đã tham mưu đưa ra các nội dung chính và xác định chủ đề của hội thảo là “Đấu tranh chống chế độ lao tù ở Nhà tù Bà Rá”; đồng thời giới thiệu những người có khả năng viết tham luận để thị xã Phước Long mời cộng tác.

Đến thời điểm này, Thị ủy Phước Long đã nhận được 13 bài cộng tác trong tổng số 30 bài dự kiến. Cộng tác viên tham gia hội thảo khoa học khá rộng, gồm Trung tâm Lưu trữ quốc gia 2; Khoa Lịch sử Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh; Bảo tàng Phụ nữ Nam bộ; các giáo sư, tiến sĩ tại các trường đại học; các cán bộ lãnh đạo, nguyên là lãnh đạo huyện Phước Long, thị xã Phước Long qua các thời kỳ; các cơ quan chuyên môn của thị xã Phước Long và tỉnh Bình Phước hiện nay...

Ông Nguyễn Hoàng Thái, Tỉnh ủy viên, Bí thư Thị ủy Phước Long cho biết, dù còn rất nhiều việc phải làm với rất nhiều khó khăn nhưng Thị ủy vẫn quyết tâm để cuối tháng 6 năm nay sẽ tổ chức hội thảo khoa học về Nhà tù Bà Rá - sự khởi đầu của hành trình phục dựng lại di tích lịch sử Nhà tù Bà Rá.

Thảo Nguyên
Nguồn: https://baobinhphuoc.com.vn/news/9/57487/khoi-phuc-di-tich-nha-tu-ba-ra---hanh-trinh-dai-va-kho

Đã cơ bản phác họa di tích nhà tù Bà Rá

BP - Cuối tháng 6-2016, Thị ủy Phước Long tổ chức hội thảo lần thứ nhất về nhà tù Bà Rá. Đây là một trong những bước quan trọng để phục dựng địa chỉ đỏ nhằm giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Tại hội thảo, tham luận của các nhà nghiên cứu đã cơ bản phác họa di tích nhà tù Bà Rá. Tuy nhiên, ít ai biết rằng với nguồn tư liệu ít ỏi, nhân chứng hầu như không còn, Thị ủy Phước Long và các nhà khoa học đã nỗ lực để có được bộ tài liệu quý giá phục vụ hội thảo.

Đại biểu xem trưng bày hình ảnh, tư liệu, hiện vật về nhà tù Bà Rá tại hội thảo nhà tù Bà Rá lần thứ nhất, tháng 6 - 2016

Thu thập thông tin

Để có tư liệu phục vụ hội thảo, Thị ủy Phước Long đã xây dựng kế hoạch thu thập thông tin theo 3 hướng. Thứ nhất: Tổ chức tìm kiếm thực địa 5 lần, đã phát hiện một số nền móng, lô cốt được cho là nền móng nhà tù, bảo vệ khu vực nhà tù, trụ sở quận Bà Rá. Sau đó, Thị ủy đã mời các nhà khoa học của Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh khảo sát theo phương pháp khảo cổ học. Thứ hai: Tìm kiếm tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II được 290 trang tài liệu về nhà tù Bà Rá và sơ đồ về nhà tù này. Đây là tài liệu của thực dân Pháp được lưu trữ tại phông Phủ Thống đốc Nam kỳ; đồng thời tìm trong các sách, báo, hồi ký của những người từng bị tù đày ở nhà tù Bà Rá như các bà Nguyễn Thị Định, Nguyễn Thị Lựu... Thứ ba: Tìm kiếm các nhân chứng nhưng rất tiếc hầu hết họ đều đã mất hoặc già yếu. May mắn tìm được cụ Hứa Thị Mau, 102 tuổi ở phường 8, TP. Bến Tre nhưng hiện cụ rất yếu, không thể nói chuyện. Qua lời kể của con gái cụ Mau thì cha (Nguyễn Văn Tới hay còn gọi Nguyễn Tẩu) và mẹ chị đều ở tù chính trị tại nhà tù Bà Rá, sau đó hai người nên nghĩa vợ chồng. Đến tháng 3-1945, ba chị ra tù và trở về Bến Tre, từ tháng 4-1945 làm Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre đến tháng 7-1994 (nội dung này khớp với lịch sử Đảng bộ tỉnh Bến Tre 1930-2000). Cùng với nguồn tin này, Thị ủy còn cử cán bộ gặp gỡ tìm hiểu các nhân chứng hiện sinh sống tại phường Sơn Giang đã từng nghe người thân kể về nhà tù Bà Rá.

Phác họa nhà tù Bà Rá

Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, nhà tù Bà Rá được thành lập ngày 31-7-1940. Lúc mới thành lập chưa có trại dành cho nữ tù nhân nên đến ngày 10-4-1941, thực dân Pháp chuyển thêm nữ tù chính trị lên khu vực này và chia nhà tù Bà Rá thành 3 trại A, B, C. Trại A dành cho thường phạm, trại B nữ tù chính trị và trại C nam tù chính trị. Qua nghiên cứu tài liệu, phó giáo sư - tiến sĩ Nguyễn Ngọc Dung, Trưởng khoa Lịch sử, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn TP. Hồ Chí Minh mô tả quy mô ban đầu các trại như sau: “Mỗi trại có khoảng 8-10 lán tranh, kích thước mỗi lán khoảng 40 x 5m, sức chứa 45-50 người, xung quanh rào dây thép gai; khu chỉ huy, trại lính, trạm y tế riêng”.

Dựa vào nguồn ghi chép của tài liệu lưu trữ, bản đồ về trại lao động đặc biệt Bà Rá và sự “trợ giúp đắc lực” của bà Huỳnh Thị Minh Tuyết, cán bộ hưu trí phường Sơn Giang; thạc sĩ Nguyễn Thị Mai, giảng viên Khoa Lịch sử Trường đại học Thủ Dầu Một (Bình Dương) sau nhiều ngày khảo sát thực địa đã xác định được trại A hiện có vị trí nằm phía bắc Dinh quận Bà Rá; trại B là khu vực từ phía bên trái Miếu Bà, qua sân vận động khu phố Bình Giang I (phường Sơn Giang) đến vườn cây bà Ba Định; trại C thuộc khu vực bia tưởng niệm các chiến sĩ nhà tù Bà Rá (trước cổng chợ Phước Long) kéo dài đến bến xe Phước Long; Dinh quận ở khu vực khu phố Bình Giang I.

Phước Long sẽ có thêm địa chỉ đỏ

 Để lưu lại lịch sử hào hùng của quân và dân thị xã, thời gian qua, Phước Long đã biên soạn bộ Lịch sử Đảng bộ gồm 2 tập: Biên soạn truyền thống cấp ủy giai đoạn 1960-2000; Biên soạn tài liệu “Lịch sử địa phương” để giảng dạy trong các trường học. Bên cạnh đó, thị xã Phước Long còn đầu tư tôn tạo bảo vệ và phát huy giá trị truyền thống lịch sử như vườn cây bà Nguyễn Thị Định, Bia di tích nhà tù Bà Rá, Nhà bia và đền thờ các anh hùng liệt sĩ hy sinh tại núi Bà Rá, tôn tạo nghĩa trang liệt sĩ, xây dựng bia tưởng niệm hơn 300 đồng bào bị giặc Mỹ tàn sát tại khu vực cầu Đắk Lung. Năm 2014, thị xã Phước Long đã đầu tư 13 tỷ đồng xây dựng nhà truyền thống, phát động cuộc vận động ủng hộ, hiến tặng các tài liệu, kỷ vật, hiện vật để trưng bày. Thị xã đang kiến nghị các cấp thẩm quyền xem xét xây dựng nhà truyền thống thành Bảo tàng chiến dịch đường 14 - Phước Long.

Như vậy, khi di tích nhà tù Bà Rá được phục dựng xong thì Phước Long sẽ có thêm một địa chỉ đỏ. Nhà tù Bà Rá không chỉ là nơi ghi dấu tích trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược mà còn để giáo dục đạo đức, truyền thống cách mạng cho thế hệ sau, đồng thời kết nối các di tích trong quần thể di tích của thị xã Phước Long. Với tầm quan trọng đó, Thị ủy Phước Long đã xin chủ trương phục dựng di tích nhà tù Bà Rá từ năm 2014 và được Tỉnh ủy thống nhất. Để hoàn thành nhiệm vụ này, từ nay đến cuối nhiệm kỳ, Thị ủy Phước Long sẽ thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học về nhà tù Bà Rá; biên soạn tài liệu chính thống về nhà tù Bà Rá và đấu tranh chống chế độ lao tù; xây dựng đề án phục dựng di tích. Hy vọng đến cuối nhiệm kỳ di tích sẽ được phục dựng xong, đáp ứng sự mong đợi của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thị xã Phước Long. 

Phương Dung
Nguồn: https://baobinhphuoc.com.vn/news/19/96035/da-co-ban-phac-hoa-di-tich-nha-tu-ba-ra